ADS
Wspólne przedsięwzięcie
Instytutu Studiów Społecznych UW
i Instytutu Filozofii i Socjologii PAN

[ Powrót do strony głównej ] [ Powrót do listy dostępnych zbiorów danych ] [ Wyszukiwanie ] [ Pobieranie zbioru danych ]

Diagnoza Społeczna 2003. Warunki i Jakość Życia Polaków

IDP0011
Opisowy tytuł zbioru danychDiagnoza Społeczna 2003. Warunki i Jakość Życia Polaków
Pełna nazwa instytucji przekazującej daneInstytut Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, Rada Monitoringu Społecznego przy Wyższej Szkole Psychologii i Zarządzania w Warszawie
Osoba prowadząca badanieJanusz Czapiński, Tomasz Panek
Osoba/osoby kontaktoweJanusz Czapiński
Język zbioru danychPL
Język dokumentacjiPL
FlagiLOG.A FIL.A REC.P UDC.A STD.A STR.P CDB.P FRE.P ASC.A DDS.A MIS.A

Cel w jakim badanie zostało przeprowadzone

Istnieją dwa sposoby opisu warunków i jakości życia społeczeństwa, jego potencjału rozwojowego, kierunku zmian, zagrożeń i wyzwań. Jeden oparty jest na wskaźnikach instytucjonalnych — makroekonomicznych (np. PKB czy stopa inflacji) i makrospołecznych (np. stopa rejestrowanego bezrobocia, liczba lekarzy na 100 tys. mieszkańców, umieralność niemowląt, wskaźnik skolaryzacji czy frekwencja w wyborach parlamentarnych). Drugi sięga do opinii i zachowań obywateli. Żaden nie jest w pełni trafny, rzetelny i wystarczający. To, że ludzie żyją coraz dostatniej, gdy rośnie PKB, nie musi oznaczać, że są w związku z tym coraz bardziej zadowoleni czy skłonni do zachowań obywatelskich. Stopa rejestrowanego bezrobocia nie musi odpowiadać rzeczywistej proporcji osób pozbawionych wbrew własnej woli pracy. Te dwa sposoby opisu społeczeństwa powinny być traktowane komplementarnie, uzupełniać się i wzajemnie korygować. Tylko pod tym warunkiem politycy i działacze gospodarczy, a także wszyscy obywatele otrzymać mogą odpowiedź na dwa ważne pytania: jak jest i dlaczego nie jest lepiej — czyli w miarę pełną i wiarygodną diagnozę. A dobra diagnoza jest niezbędna do skutecznej terapii, mądrych i minimalizujących koszty społeczne reform.

Nasz projekt jest próbą uzupełnienia diagnozy opartej na wskaźnikach instytucjonalnych, w tym na ostatnim spisie powszechnym (NSP, 2002), o kompleksowe dane na temat gospodarstw domowych oraz postaw, stanu ducha i zachowań osób tworzących te gospodarstwa; jest diagnozą warunków i jakości życia Polaków z ich własnego punktu widzenia.

Kompleksowość naszego projektu oznacza uwzględnienie w jednym badaniu wszystkich ważnych aspektów życia poszczególnych rodzin i ich członków — zarówno ekonomicznych (np. dochodu, zasobności materialnej), jak i pozaekonomicznych (np. aspiracji, leczenia, ubezpieczeń, sposobów radzenia sobie z kłopotami, stresu, dobrostanu psychicznego, stylu życia, zachowań patologicznych, uczestnictwa w kulturze, korzystania z nowoczesnych technologii komunikacyjnych i wielu innych). W tym sensie projekt jest interdyscyplinarny. Odzwierciedla to także skład Rady Monitoringu Społecznego, czyli głównych jego autorów, oraz zespołu zaproszonych przez Radę ekspertów. Tworzą te gremia ekonomiści, demograf, psycholog, socjologowie, specjalista od ubezpieczeń, znawca ekonomiki zdrowia, pedagog i statystycy.

Zgodnie z pierwotnym zamysłem, badania w ramach Diagnozy społecznej mają charakter panelowy: w ostępach kilkuletnich wracamy do tych samych gospodarstw i osób. W Diagnozie społecznej 2003 ok. 2400 gospodarstw domowych i ok. 5000 indywidualnych respondentów wzięło udział w badaniu 3 lata wcześniej w Diagnozie społecznej 2000. Badanie panelowe daje dwie korzyści: pozwala śledzić zmiany w strukturze gospodarstw oraz minimalizuje błędy próby we wnioskowaniu o dynamice mierzonych zjawisk.

Diagnoza społeczna skupia się nie na badaniu przelotnych opinii, lecz bardziej podstawowych faktów, zachowań, postaw i przeżyć; nie jest zwykłym opisowym sondażem — jest projektem naukowym. Nie tylko z tego względu, że wśród autorów są naukowcy, pracownicy wyższych uczelni i tytularni profesorowie. Decyduje o tym warsztat zawodowy oparty o doświadczenia badawcze członków Rady Monitoringu Społecznego i zespołu ekspertów i – przede wszystkim – kontekst teoretyczny poszczególnych modułów tematycznych. Większość zmiennych uwzględnionych w projekcie wynika bowiem nie z intuicji, potocznych obserwacji czy zamówienia sponsorów lecz z naukowo ugruntowanej wiedzy na temat badanych zjawisk. Ważnym celem Diagnozy jest, oprócz opisu polskiego społeczeństwa, weryfikacja hipotez naukowych. W niniejszym raporcie, przeznaczonym dla „uniwersalnego” odbiorcy, wątki teoretyczne są z konieczności minimalnie tylko reprezentowane. Na plan pierwszy wysuwa się odpowiedź na otwarte pytanie: jakie jest polskie społeczeństwo 14 lat po zmianie systemu i 3 lata po pierwszym badaniu w ramach tego samego projektu?

Mamy nadzieję, że wyniki realizacji projektu dostarczą użytecznej wiedzy politykom, działaczom gospodarczym i samorządowym odpowiedzialnym za przygotowywanie, wdrażanie i korygowanie reform zmieniających warunki życia obywateli. Chcielibyśmy również dostarczyć społeczeństwu rzetelnej informacji o jego codziennym życiu, jako że wyobrażenia poszczególnych osób o własnej sytuacji życiowej na tle sytuacji życiowej innych ludzi oparte bywają z reguły na wybiórczych obserwacjach, stereotypach lub lansowanych przez media – nierzadko fałszywych lub przesadzonych – tezach (np. o pogarszającym się zdrowiu psychicznym społeczeństwa, o całkowitym paraliżu świadczeń medycznych, o emerytach czy ogólnie ludziach w podeszłym wieku jako najbardziej ekonomicznie pokrzywdzonej w procesie transformacji kategorii społecznej — żeby podać kilka tylko przykładów). Należy się nam wszystkim w miarę trafna, kompleksowa i obiektywna diagnoza głównych źródeł naszych kłopotów życiowych, poczucia dyskomfortu psychicznego, niepewności jutra czy trudności z dostosowaniem się do nowych warunków, ale również wskazanie korzyści, jakie płyną z kolejnych przekształceń systemowych. Prywatne diagnozy są nazbyt często iluzoryczne, obronne, uproszczone, ogólnie – błędne.

***

Różnice między badaniem obecnym i poprzednim dotyczą próby i zakresu tematycznego, który odzwierciedla zawartość ankiety (patrz załącznik). Próba została powiększona z ok. 3000 do ok. 4000 gospodarstw domowych (wzrosła dzięki temu, a także dodatkowo poprzez obniżenie minimalnego wieku z 18 na 16 lat — próba indywidualnych respondentów z ok. 6500 do ok. 10000 osób). Zmiana ankiety polegała przede wszystkim na usunięciu modułu dotyczącego reformy administracji terenowej, zwiększeniu modułu związanego z ubezpieczeniami i dodaniu dwóch nowych modułów na temat postaw i zachowań obywatelskich oraz korzystania z nowoczesnych technologii komunikacyjnych (telefonów komórkowych, komputera i internetu).

Z wyjątkiem modułu nowoczesnych technologii komunikacyjnych, analizy zawarte w niniejszym raporcie, dotyczące tylko roku 2003, uwzględniają niemal zawsze podpróbę respondentów indywidualnych w tym samym przedziale wieku co w badaniu poprzednim —18 i więcej lat.

Badanie terenowe przeprowadzone zostało przez zawodowych ankieterów GUS w marcu 2003 r., czyli w tym samym miesiącu co badanie poprzednie. Był to ważny wymóg metodologiczny związany z koniecznością wytrącenia efektu sezonowości.


Poruszana problematyka badawcza

Projekt obejmuje wiele aspektów związanych z sytuacją gospodarstw domowych i poszczególnych obywateli. Uwzględnione w nim wskaźniki społeczne podzielić można na trzy ogólne klasy:

(1) struktura demograficzno-społeczna gospodarstw domowych,
(2) warunki życia gospodarstw domowych związane z ich kondycją materialną, dostępem do świadczeń medycznych, do kultury i wypoczynku, edukacji i nowoczesnych technologii komunikacyjnych,
(3) jakość, styl życia, przekonania, zachowania i cechy osobowości obywateli.

Wskaźniki opisujące strukturę demograficzno-społeczną gospodarstw domowych nie są w tym raporcie odrębnym przedmiotem analizy; służą jedynie do stratyfikacji grup gospodarstw i ludności po to, aby można było dokonać porównania warunków i jakości życia w przekroju różnych kategorii społecznych wyodrębnionych ze względu na płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania, status społeczno-zawodowy, główne źródło utrzymania, stan cywilny, typ gospodarstwa (ustalony na podstawie liczby rodzin i typu rodziny biologicznej) i inne kryteria. Właściwym przedmiotem analizy i opisu są warunki życia gospodarstw domowych i jakość życia poszczególnych obywateli w powiązaniu ze zmianą społeczną określającą globalny kontekst i ogólne reguły funkcjonowania społeczeństwa. Jednym z głównych problemów i pytań, jakie towarzyszą wszelkim programom zmiany społecznej, jest rozkład wynikających z ich wdrażania korzyści i kosztów w poszczególnych grupach społecznych w różnym horyzoncie czasowym. Także i w tym badaniu interesowało nas, jakie kategorie gospodarstw domowych i obywateli odnajdują się w nowych warunkach i czerpią korzyści z przekształceń systemowych, a które grupy społeczne nie potrafią się odnaleźć i przystosować, ponosząc obiektywnie lub subiektywnie więcej strat niż korzyści.

W tym projekcie podział wskaźników społecznych na warunki życia i jakość życia odpowiada mniej więcej podziałowi na obiektywny opis sytuacji życiowej (warunki) i na jej psychologiczne znaczenie wyrażone subiektywną oceną respondenta (jakość życia) . Temu merytorycznemu podziałowi odpowiada z grubsza rodzaj jednostki badanej i sposób pomiaru. Dla warunków życia jednostką badaną jest całe gospodarstwo domowe, a dla jakości życia poszczególni jego członkowie. Warunki życia mierzone były metodą wywiadu ankieterskiego z jednym przedstawicielem gospodarstwa domowego (osobą najlepiej zorientowaną w sytuacji; najczęściej była to głowa gospodarstwa domowego). Jakość życia mierzona była natomiast metodą samodzielnego wypełniania kwestionariusza przez respondentów, którymi byli wszyscy dostępni członkowie badanych gospodarstw domowych w wieku 16 i więcej lat.

Pomiar warunków życia gospodarstwa domowego obejmował:

1. sytuację dochodową gospodarstwa domowego i sposób gospodarowania dochodami,
2. wyżywienie,
3. zasobność materialną gospodarstwa domowego, w tym wyposażenie w nowoczesne technologie komunikacyjne (telefon komórkowy, komputer, dostęp do internetu)
4. warunki mieszkaniowe,
5. pomoc społeczną, z jakiej korzysta gospodarstwo domowe,
6. kształcenie dzieci,
7. uczestnictwo w kulturze i wypoczynek,
8. korzystanie z usług systemu opieki zdrowotnej,
9. sytuację gospodarstwa domowego na rynku pracy,
10. korzystanie z pomocy społecznej,
11. ubezpieczenia i zabezpieczenie emerytalne,
12. ubóstwo i inne aspekty wykluczenia społecznego.

Wskaźniki jakości i stylu życia indywidualnych respondentów obejmowały:

1. ogólny dobrostan psychiczny (w tym: wolę życia, poczucie szczęścia, zadowolenie z życia, symptomy nieprzystosowania psychicznego),
2. objawy psychosomatyczne (miara dystresu)
3. zadowolenie z poszczególnych dziedzin i aspektów życia,
4. subiektywną ocenę materialnego poziomu życia,
5. różne rodzaje stresu życiowego (w tym: stres „urzędniczy” związany z kontaktami z administracją publiczną, stres zdrowotny, stres rodzicielski, stres finansowy, stres pracy, stres ekologiczny, stres małżeński, problemy związane z opieką nad osobami starszymi, stresowe wydarzenia losowe, jak napad, włamanie, aresztowanie),
6. strategie radzenia sobie ze stresem,
7. ocenę kontaktów z systemem opieki zdrowotnej,
8. finanse osobiste (w tym: dochody osobiste, ubezpieczenia i zabezpieczenie emerytalne, opłacalność inwestowania w wykształcenie),
9. system wartości, samoocenę, poziom optymizmu, skłonność do ryzyka, styl życia oraz indywidualne zachowania i nawyki (m.in. palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, używanie narkotyków, praktyki religijne).
10. postawy i zachowania obywatelskie
11. wsparcie społeczne,
12. ogólną ocenę procesu transformacji i jego wpływu na własne życie respondentów,
13. korzystanie z komputera i internetu.


Jednostka badania

osoba

Dobór próby

Typ zastosowanej w badaniu próby

W pierwszym etapie badania przeprowadzonym w marcu 2000 roku obserwacją objęto 3007 gospodarstw domowych, a w ich ramach wszystkie dostępne osoby dorosłe (w liczbie 6725). W drugiej fazie badania, zrealizowanego także w marcu, w 2003 roku założono, że obserwacją zostanie objęte przynajmniej 4000 gospodarstw domowych. Przede wszystkim podjęto próbę ponownego ankietowania tych samych gospodarstw domowych co w pierwszej fazie panelu oraz wszystkich ich członków, którzy urodzili się nie później niż w marcu 1988 roku. W efekcie udało się zbadać 2373 gospodarstwa domowe, które brały także udział w pierwszej fazie badania oraz w ich ramach 4875 osób. W celu osiągnięcia założonej liczebności gospodarstw domowych poddanych obserwacji w drugiej fazie panelu wylosowano uzupełniającą próbę podstawową oraz dwie próby rezerwowe o tej samej strukturze i liczebnościach.

Gospodarstwa domowe były losowane do badań, zarówno w pierwszej jak i w drugiej fazie badania, z użyciem losowania warstwowego dwustopniowego. Przed losowaniem, gospodarstwa powarstwowano według województw, a następnie w ramach województw według klasy miejscowości zamieszkania wyróżniając duże miasta (powyżej 100 tys. mieszkańców), małe miasta (poniżej 100 tys. mieszkańców) oraz wieś. Jednostkami losowania pierwszego stopnia w warstwach miejskich w poszczególnych województwach były rejony statystyczne (obejmujące co najmniej 250 mieszkań), a w warstwach wiejskich obwody statyczne. Na drugim stopniu losowano systematycznie po dwa mieszkania z uporządkowanej losowo listy mieszkań, niezależnie wewnątrz każdej z warstw utworzonych na pierwszym stopniu.

W pierwszej fazie badania (2000 r.) zastosowano losowanie tej samej liczby gospodarstw domowych z każdego województwa, tak aby uzyskać stosunkowo duże liczebności gospodarstw także w województwach o relatywnie niskich liczebnościach gospodarstw domowych. Założono, że oszacowania parametrów dla Polski ogółem będą otrzymywane jako średnie ważone z danych wojewódzkich. W drugim etapie badania (2003 r.) liczebności gospodarstw domowych wylosowanych do próby w poszczególnych województwach były wprost proporcjonalne do udziału liczebności gospodarstw w województwach w liczebności gospodarstw w skali całego kraju, czyli w populacji generalnej. W przypadku odmowy uczestniczenia w badaniu, podmieniano je gospodarstwami z prób rezerwowych, należącymi do tego samego rejonu (obwodu) statystycznego.

Uzyskane w badaniu wyniki, w celu zachowania ich reprezentatywności, tak dla badania w 2003 roku, jak dla panelu 2000-2003 w skali kraju oraz dla poszczególnych województw i wyróżnionych klas miejscowości zamieszkania, podlegały odpowiedniemu ważeniu. Wartości wag analitycznych zależały od różnicy pomiędzy częstościami udziałów zbadanych gospodarstw domowych w przekrojach klasyfikacyjnych uzyskanych w łącznej klasyfikacji według województw i 3 klas miejscowości zamieszkania a rzeczywistymi częstościami tych udziałów w populacji generalnej w 2002 roku (dane Narodowego Spisu Powszechnego 2002). Następnie próba została skorygowana ze względu na strukturę ludności według województw, miejsca zamieszkania w podziale miasto i wieś, wieku i płci oraz wykształcenia. Taki sposób postępowania zapewnił założoną liczebność próby oraz jej reprezentatywność w skali kraju oraz w wyróżnionych przekrojach klasyfikacyjnych.


Obszar geograficzny, na którym zrealizowano badanie

Polska
Dolna granica wieku osób badanych16
Górna granica wieku osób badanychbrak

Metoda zbierania danych

wywiad typu "face-to-face"

Liczebność próby założonej i zrealizowanej

liczebność próby założonej
liczebność próby zrealizowanej15592

Zastępowanie respondentów

dozwolone

W celu osiągnięcia założonej liczebności gospodarstw domowych poddanych obserwacji w drugiej fazie panelu wylosowano uzupełniającą próbę podstawową oraz dwie próby rezerwowe o tej samej strukturze i liczebnościach.


Waga poststratyfikacyjna

zbiór zawiera wagę poststratyfikacyjną

Czynniki brane pod uwagę przy konstrukcji wagi poststratyfikacyjnej

plec, wiek (9 kategorii), wyksztalcenie (5), województwo (16), wielkosć miejscowosci zamieszkania (6)

Opis sposobu konstrukcji wagi

W pierwszym kroku dane zostały dopasowane do interakcji płci i wieku. W kolejnych do: wyksztalcenia, województwa i wielkosci miejscowosci zamieszkania. Dane wzorcowe zostaly pobrane ze Spisu Powszechnego 2002.

Pełny opis sposobu doboru próby

Dołączona do badania dokumentacja zawiera pełny opis sposobu doboru próby

Faza terenowa realizacji badania

Daty, w jakich badanie zostało przeprowadzone

Rozpoczęcie badania--2000
Zakończenie badania--2003

Inny termin

Fala 1 : marzec 2000; Fala 2 : marzec 2003

Kontrola zrealizowanych wywiadów pod względem poprawności ich realizacji przez koordynatora

Wywiady były kontrolowane przez koordynatora w około 100 %

Pozostałe informacje na temat badania

Wzór cytowania danych przekazywanych do archiwum

Rada Monitoringu Społecznego, Diagnoza Społeczna 2003. Warunki i Jakość Życia Polaków, Warszawa 2003.

Dystrybucja danych

Ograniczenia dystrybucji zbioru

Wolno dostępne.

[ Powrót do strony głównej ] [ Powrót do listy dostępnych zbiorów danych ] [ Wyszukiwanie ] [ Pobieranie zbioru danych ]