ADS
Wspólne przedsięwzięcie
Instytutu Studiów Społecznych UW
i Instytutu Filozofii i Socjologii PAN

[ Powrót do strony głównej ] [ Powrót do listy dostępnych zbiorów danych ] [ Wyszukiwanie ] [ Pobieranie zbioru danych ]

Diagnoza Społeczna 2000-2005. Warunki i Jakość Życia Polaków

IDP0026
Opisowy tytuł zbioru danychDiagnoza Społeczna 2000-2005. Warunki i Jakość Życia Polaków
Pełna nazwa instytucji przekazującej daneInstytut Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, Rada Monitoringu Społecznego przy Wyższej Szkole Psychologii i Zarządzania w Warszawie
Osoba prowadząca badanieJanusz Czapiński, Tomasz Panek
Osoba/osoby kontaktoweJanusz Czapiński
Język zbioru danychPL
Język dokumentacjiPL
FlagiLOG.A FIL.A REC.P UDC.A STD.A STR.P CDB.P FRE.P ASC.A DDS.A MIS.A

Cel w jakim badanie zostało przeprowadzone

Istnieją dwa sposoby opisu warunków i jakości życia społeczeństwa, jego potencjału rozwojowego, kierunku zmian, zagrożeń i wyzwań. Jeden oparty jest na wskaźnikach instytucjonalnych - makroekonomicznych (np. PKB czy stopa inflacji) i makrospołecznych (np. stopa rejestrowanego bezrobocia, liczba lekarzy na 100 tys. mieszkańców, umieralność niemowląt, wskaźnik skolaryzacji czy frekwencja w wyborach parlamentarnych). Drugi sięga do opinii i zachowań obywateli. Żaden nie jest w pełni trafny, rzetelny i wystarczający. To, że ludzie żyją coraz dostatniej, gdy rośnie PKB, nie musi oznaczać, że są w związku z tym coraz bardziej zadowoleni czy skłonni do zachowań obywatelskich. Stopa rejestrowanego bezrobocia nie musi odpowiadać rzeczywistej proporcji osób pozbawionych wbrew własnej woli pracy. Te dwa sposoby opisu społeczeństwa powinny być traktowane komplementarnie, uzupełniać się i wzajemnie korygować. Tylko pod tym warunkiem politycy i działacze gospodarczy, a także wszyscy obywatele otrzymać mogą odpowiedź na dwa ważne pytania: jak jest i dlaczego nie jest lepiej - czyli w miarę pełną i wiarygodną diagnozę. A dobra diagnoza jest niezbędna do skutecznej terapii, mądrych i minimalizujących koszty społeczne reform.

Nasz projekt jest próbą uzupełnienia diagnozy opartej na wskaźnikach instytucjonalnych o kompleksowe dane na temat gospodarstw domowych oraz postaw, stanu ducha i zachowań osób tworzących te gospodarstwa; jest diagnozą warunków i jakości życia Polaków w ich własnym sprawozdaniu. Za pomocą dwóch odrębnych kwestionariuszy badamy gospodarstwa domowe oraz wszystkich dostępnych ich członków, którzy ukończyli 16 lat.

Kompleksowość naszego projektu oznacza uwzględnienie w jednym badaniu wszystkich ważnych aspektów życia poszczególnych gospodarstw domowych i ich członków - zarówno ekonomicznych (np. dochodu, zasobności materialnej, oszczędności, kredytów), jak i pozaekonomicznych (np. edukacji, leczenia, ubezpieczeń, sposobów radzenia sobie z kłopotami, stresu, dobrostanu psychicznego, stylu życia, zachowań patologicznych, uczestnictwa w kulturze, korzystania z nowoczesnych technologii komunikacyjnych i wielu innych). W tym sensie projekt jest interdyscyplinarny. Odzwierciedla to także skład Rady Monitoringu Społecznego, czyli głównych jego autorów, oraz zespołu zaproszonych przez Radę ekspertów. Tworzą te gremia ekonomiści, demograf, psychologowie, socjologowie, specjalista od ubezpieczeń, znawca ekonomiki zdrowia i statystycy.

Zgodnie z pierwotnym zamysłem, badania w ramach Diagnozy społecznej mają charakter panelowy: w odstępach kilkuletnich wracamy do tych samych gospodarstw i osób. Pierwszy pomiar odbył się w marcu 2000 roku, następny trzy lata później, także w marcu. Niniejszy raport oparty jest na wynikach badania przeprowadzonego w marcu br. Pokazuje nie tylko dzisiejszy obraz polskiego społeczeństwa, ale także odnosi ten obraz do stanu sprzed dwóch i pięciu lat.

Diagnoza społeczna skupia się na badaniu nie przelotnych opinii, lecz bardziej podstawowych faktów, zachowań, postaw i przeżyć; nie jest zwykłym opisowym sondażem - jest projektem naukowym. Nie tylko z tego względu, że wśród autorów są naukowcy, pracownicy wyższych uczelni i tytularni profesorowie. Decyduje o tym warsztat zawodowy oparty o doświadczenia badawcze członków Rady Monitoringu Społecznego i zespołu ekspertów i - przede wszystkim - kontekst teoretyczny poszczególnych modułów tematycznych. Większość zmiennych uwzględnionych w projekcie wynika bowiem nie z intuicji, potocznych obserwacji czy zamówienia sponsorów lecz z naukowo ugruntowanej wiedzy na temat badanych zjawisk. Ważnym celem Diagnozy jest, oprócz opisu polskiego społeczeństwa, weryfikacja hipotez naukowych. W niniejszym raporcie, przeznaczonym dla "uniwersalnego" odbiorcy, wątki teoretyczne są z konieczności minimalnie tylko reprezentowane. Na plan pierwszy wysuwa się odpowiedź na otwarte pytanie: jakie jest polskie społeczeństwo 16 lat po zmianie systemu i 5 lat po pierwszym badaniu w ramach tego samego projektu?

Mamy nadzieję, że wyniki realizacji projektu dostarczą użytecznej wiedzy politykom, działaczom gospodarczym i samorządowym odpowiedzialnym za przygotowywanie, wdrażanie i korygowanie reform zmieniających warunki życia obywateli. Chcielibyśmy również dać społeczeństwu rzetelną informację o jego codziennym życiu, jako że wyobrażenia poszczególnych osób o własnej sytuacji życiowej na tle sytuacji życiowej innych ludzi oparte bywają z reguły na wybiórczych obserwacjach, stereotypach lub lansowanych przez media - nierzadko fałszywych lub przesadzonych - tezach (np. o pogarszającym się zdrowiu psychicznym społeczeństwa, o całkowitym paraliżu świadczeń medycznych, o emerytach czy ogólnie ludziach w podeszłym wieku jako najbardziej ekonomicznie pokrzywdzonej w procesie transformacji kategorii społecznej - żeby podać kilka tylko przykładów). Należy się nam wszystkim w miarę trafna, kompleksowa i obiektywna diagnoza głównych źródeł naszych kłopotów życiowych, poczucia dyskomfortu psychicznego, niepewności jutra czy trudności z dostosowaniem się do nowych warunków, ale również wskazanie korzyści, jakie płyną z kolejnych przekształceń systemowych. Prywatne diagnozy są nazbyt często iluzoryczne, obronne, uproszczone, ogólnie - błędne.

Różnice między badaniem obecnym i poprzednimi dotyczą próby i zakresu tematycznego, który odzwierciedla zawartość ankiety (patrz Aneks 1). Próba została powiększona z pierwotnych 3006 w 2000 r. do 3868 gospodarstw domowych (wzrosła dzięki temu próba indywidualnych respondentów z ok. 6625 do 8790 osób) . Zmiana ankiety polegała przede wszystkim na usunięciu modułu dotyczącego reformy administracji terenowej, zmianie modułu związanego z ubezpieczeniami i powiększeniu dwóch modułów na temat postaw i zachowań obywatelskich oraz korzystania z nowoczesnych technologii komunikacyjnych (telefonów komórkowych, komputera i internetu).


Poruszana problematyka badawcza

Projekt obejmuje wiele aspektów związanych z sytuacją gospodarstw domowych i poszczególnych obywateli. Uwzględnione w nim wskaźniki społeczne podzielić można na trzy ogólne klasy:

o struktura demograficzno-społeczna gospodarstw domowych,

o warunki życia gospodarstw domowych, związane z ich kondycją materialną, dostępem do świadczeń medycznych, do kultury i wypoczynku, edukacji i nowoczesnych technologii komunikacyjnych,

o jakość, styl życia i cechy indywidualne obywateli.

Wskaźniki opisujące strukturę demograficzno-społeczną gospodarstw domowych nie są w tym raporcie odrębnym przedmiotem analizy; służą jedynie do stratyfikacji grup gospodarstw i ludności po to, aby można było dokonać porównania warunków i jakości życia w przekroju różnych kategorii społecznych wyodrębnionych ze względu na płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania, status społeczno-zawodowy, główne źródło utrzymania, stan cywilny, typ gospodarstwa (ustalony na podstawie liczby rodzin i typu rodziny biologicznej) i inne kryteria. Właściwym przedmiotem analizy i opisu są warunki życia gospodarstw domowych i jakość życia poszczególnych obywateli w powiązaniu ze zmianą społeczną określającą globalny kontekst i ogólne reguły funkcjonowania społeczeństwa. Jednym z głównych problemów i pytań, jakie towarzyszą wszelkim programom zmiany społecznej, jest rozkład wynikających z ich wdrażania korzyści i kosztów w poszczególnych grupach społecznych w różnym horyzoncie czasowym. Także i w tym badaniu interesowało nas, jakie kategorie gospodarstw domowych i obywateli odnajdują się w nowych warunkach i czerpią korzyści z przekształceń systemowych, a które grupy społeczne nie potrafią się odnaleźć i przystosować, ponosząc obiektywnie lub subiektywnie więcej strat niż korzyści.

W tym projekcie podział wskaźników społecznych na warunki życia i jakość życia odpowiada mniej więcej podziałowi na obiektywny opis sytuacji życiowej (warunki) i na jej psychologiczne znaczenie wyrażone subiektywną oceną respondenta (jakość życia) . Temu merytorycznemu podziałowi odpowiada z grubsza rodzaj jednostki badanej i sposób pomiaru. Dla warunków życia jednostką badaną jest całe gospodarstwo domowe, a dla jakości życia poszczególni jego członkowie. Warunki życia mierzone były metodą wywiadu ankieterskiego z jednym przedstawicielem gospodarstwa domowego (osobą najlepiej zorientowaną w sytuacji; najczęściej była to głowa gospodarstwa domowego). Jakość życia mierzona była natomiast metodą samodzielnego wypełniania kwestionariusza przez respondentów, którymi byli wszyscy dostępni członkowie badanych gospodarstw domowych w wieku 16 i więcej lat.

Pomiar warunków życia gospodarstwa domowego obejmował:

o sytuację dochodową gospodarstwa domowego i sposób gospodarowania dochodami,

o wyżywienie,

o zasobność materialną gospodarstwa domowego, w tym wyposażenie w nowoczesne technologie komunikacyjne (telefon komórkowy, komputer, dostęp do internetu)

o warunki mieszkaniowe,

o pomoc społeczną, z jakiej korzysta gospodarstwo domowe,

o kształcenie dzieci,

o uczestnictwo w kulturze i wypoczynek,

o korzystanie z usług systemu opieki zdrowotnej,

o sytuację gospodarstwa domowego na rynku pracy,

o korzystanie z pomocy społecznej,

o ubezpieczenia i zabezpieczenie emerytalne,

o ubóstwo, bezrobocie, niepełnosprawność i inne aspekty wykluczenia społecznego.

Wskaźniki jakości i stylu życia indywidualnych respondentów obejmowały:

o ogólny dobrostan psychiczny (w tym: wolę życia, poczucie szczęścia, zadowolenie z życia, symptomy depresji psychicznej),

o zadowolenie z poszczególnych dziedzin i aspektów życia,

o subiektywną ocenę materialnego poziomu życia,

o różne rodzaje stresu życiowego (w tym: stres administracyjny ("kafkoski") związany z kontaktami z administracją publiczną, stres zdrowotny, stres rodzicielski, stres finansowy, stres pracy, stres ekologiczny, stres małżeński, problemy związane z opieką nad osobami starszymi, stresowe wydarzenia losowe, jak napad, włamanie, aresztowanie),

o objawy somatyczne (miara dystresu)

o strategie radzenia sobie ze stresem,

o ocenę kontaktów z systemem opieki zdrowotnej,

o finanse osobiste (w tym: dochody osobiste, ubezpieczenia i zabezpieczenie emerytalne),

o system wartości, skłonność do ryzyka, styl życia oraz indywidualne zachowania i nawyki (m.in. palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, używanie narkotyków, praktyki religijne).

o postawy i zachowania społeczne, w tym kapitał społeczny

o wsparcie społeczne,

o ogólną ocenę procesu transformacji i jego wpływu na własne życie respondentów,

o korzystanie z nowoczesnych technologii komunikacyjnych - komputera, internetu, telefonu komórkowego.


Jednostka badania

osoba

Dobór próby

Typ zastosowanej w badaniu próby

W pierwszej rundzie badania przeprowadzonej w marcu 2000 roku, obserwacją objęto 3006 gospodarstw domowych z 9996 członków, a w ich ramach wszystkie dostępne osoby w wieku 16 i więcej lat (w liczbie 6625). Druga runda badania, przeprowadzona w marcu 2003 roku, objęła 3962 gospodarstwa (w tym 2393 z pierwszej rundy) liczące łącznie 13701 osób, oraz 9597 ich członków w wieku 16 i więcej lat wypełniających ankietę indywidualną (odpowiednio: 7547 i 4683 z pierwszej rundy badania). W trzeciej rundzie badania, zrealizowanej w marcu 2005 roku, założono, że obserwacją zostaną objęte wszystkie gospodarstwa domowe uczestniczące w rundzie drugiej panelu oraz wszystkie gospodarstwa domowe, do których przenieśli się członkowie gospodarstw domowych, należących do wyjściowej próby panelowej, czyli powstające na skutek podziału wyjściowej panelowej próby gospodarstw . Postanowiono także zbadać ankietą indywidualną wszystkich ich członków, którzy urodzili się nie później niż w marcu 1990 roku. W efekcie do bazy danych wprowadzono 3122 gospodarstwa domowe, które brały udział w drugiej rundzie (79 proc. gospodarstw z drugiej rundy) oraz 91 nowych gospodarstw powstałych z udziałem członków gospodarstw badanych w drugiej rundzie. W bazie danych znalazły się informacje o 9833 członkach gospodarstw, o których mieliśmy informacje z roku 2003 (72 proc. osób z drugiej rundy), oraz 6350 respondentów indywidualnych, którzy wypełnili ankietę w 2003 r. (66 proc. wszystkich indywidualnych respondentów z drugiej rundy) i 877 nowych indywidualnych respondentów z gospodarstw badanych w 2003 r. (głownie były to osoby, które ukończyły 16 lat między drugą i trzecią rundą). Dodatkowo do badania zdecydowano się włączyć 900 nowych gospodarstw domowych i ich członków. W celu osiągnięcia założonej liczebności 900 nowych gospodarstw domowych w trzeciej fazie panelu wylosowano uzupełniającą 900 elementową próbę podstawową oraz jedną próbę rezerwowe o tej samej strukturze i liczebnościach. W bazie danych znalazło się 746 nowych gospodarstw z 2905 członkami i 1563 indywidualnych respondentów. W sumie w bazie danych z rundy trzeciej znalało się 3858 gospodarstw domowych z 12738 członkami i 8790 indywidualnych respondentów. Z pierwotnej próby z pierwszej rundy udało się wykonać badanie na 1937 gospodarstwach domowych (64 proc.) z 5718 członkami (57 proc.) z udziałem 3317 indywidualnych respondentów (50 proc.). We wszystkich trzech rundach badania udział wzięło 1931 gospodarstw (64 proc. pierwotnej próby), 5673 ich członków (57 proc.) i 3211 respondentów indywidualnych (48 proc.). Łącznie we wszystkich trzech rundach przebadano 5312 gospodarstw i 16720 indywidualnych respondentów.

Gospodarstwa domowe były losowane do badań z użyciem losowania warstwowego dwustopniowego. Przed losowaniem gospodarstwa powarstwowano według województw, a następnie w ramach województw według klasy miejscowości zamieszkania, wyróżniając duże miasta (powyżej 100 tys. mieszkańców), małe miasta (poniżej 100 tys. mieszkańców) oraz wieś. Jednostkami losowania pierwszego stopnia w warstwach miejskich w poszczególnych województwach były rejony statystyczne (obejmujące co najmniej 250 mieszkań), a w warstwach wiejskich obwody statyczne. Na drugim stopniu losowano systematycznie po dwa mieszkania z uporządkowanej losowo listy mieszkań, niezależnie wewnątrz każdej z warstw utworzonych na pierwszym stopniu.

W pierwszej fazie badania (2000 r.) zastosowano losowanie tej samej liczby gospodarstw domowych z każdego województwa, tak aby uzyskać stosunkowo duże liczebności gospodarstw także w województwach o relatywnie niskich liczebnościach gospodarstw domowych. Założono, że oszacowania parametrów dla Polski ogółem będą otrzymywane jako średnie ważone z danych wojewódzkich. W drugim i trzecim etapie badania (2003 r. i 2005 r.) liczebności nowych gospodarstw domowych wylosowanych do próby w poszczególnych województwach były wprost proporcjonalne do udziału liczebności gospodarstw w województwach do liczebności gospodarstw w skali całego kraju, czyli w populacji generalnej. W przypadku odmów gospodarstw domowych uczestnictwa w badaniu podmieniano je gospodarstwami z prób rezerwowych, należącymi do tego samego rejonu statystycznego.

W proponowanym w badaniu podejściu panelowym obserwowana panelowa próba gospodarstw domowych (tj. gospodarstw domowych, które wzięły udział w drugiej rundzie badania) stanowi pewien dynamicznie zmieniający się wycinek populacji polskich gospodarstw domowych. Tym samym przyjęto założenie nieuzupełniania panelowej próby gospodarstw domowych w kolejnych rundach badania, gdy gospodarstwa domowe z panelowej próby ulegają naturalnemu wymarciu lub odmawiają dalszego uczestnictwa w badaniu. Pierwszą z tych sytuacji traktujemy jako naturalne wymieranie części populacji gospodarstw domowych. Natomiast w drugim przypadku, aby ubytki z gospodarstw domowych nie miały wpływu na ocenę dynamiki zmian zjawisk i procesów, proponujemy stosowanie odpowiedniego system ważenia wyników. Jednocześnie do wyjściowej panelowej próby gospodarstw domowych są dołączane w kolejnych rundach badania (począwszy od rundy trzeciej) nowe gospodarstwa domowe, do których przenieśli się członkowie gospodarstw domowych należących do wyjściowej panelowej próby gospodarstw domowych, czyli powstające na skutek podziału wyjściowej panelowej próby gospodarstw.

Dynamiczny sposób traktowania próby panelowej wymaga nie tylko wyjściowego zdefiniowania próby zarówno gospodarstw domowych (tzw. panelowa próba gospodarstw domowych) oraz ich członków (tzw. panelowa próba osób), ale także ustalenia reguł traktowania tych jednostek badania w kolejnych jego rundach. Definicje te znajdują się w Aneksie 2 (zasady zdefiniowania próby panelowej).


Obszar geograficzny, na którym zrealizowano badanie

Polska
Dolna granica wieku osób badanych16
Górna granica wieku osób badanychbrak

Metoda zbierania danych

wywiad typu "face-to-face"

Liczebność próby założonej i zrealizowanej

liczebność próby założonej
liczebność próby zrealizowanej

Zastępowanie respondentów

dozwolone

Waga poststratyfikacyjna

zbiór zawiera wagę poststratyfikacyjną

Czynniki brane pod uwagę przy konstrukcji wagi poststratyfikacyjnej

plec, wiek (9 kategorii), wyksztalcenie (5), województwo (16), wielkosć miejscowosci zamieszkania (6)

Opis sposobu konstrukcji wagi

Uzyskane w badaniu wyniki w celu zachowania ich reprezentatywności, tak dla badania w 2005 roku jak dla panelu 2000-2005, w skali kraju oraz dla poszczególnych województw i wyróżnionych klas miejscowości zamieszkania, podlegały odpowiedniemu ważeniu. Wartości wag zależały od różnicy pomiędzy częstościami udziałów zbadanych gospodarstw domowych w przekrojach klasyfikacyjnych uzyskanych w łącznej klasyfikacji według województw i trzech klas miejscowości zamieszkania i rzeczywistymi częstościami tych udziałów w populacji generalnej w 2005 roku. Następnie próba została skorygowana ze względu na struktury ludności według województw, miejsca zamieszkania w podziale miasto i wieś, wieku i płci uzyskane na podstawie ostatniego Narodowego Spisu Powszechnego 2002.

Taki sposób postępowania zapewnił założoną liczebność próby oraz jej reprezentatywność w skali kraju oraz w wyróżnionych przekrojach klasyfikacyjnych.

Wagi longitudinalne mają za zadanie utrzymanie reprezentatywności próby (zarówno gospodarstw jak i osób) przez cały okres trwania panelu (Ernst, 1989). W badaniu przyjęto jako podstawową regułę postępowania obserwację w kolejnych rundach panelu tej samej wyjściowej panelowej próby osób . Aby zminimalizować wpływ na wyniki porównań w czasie zmniejszania się liczebności próby poprzez wypadanie z niej badanych osób, wyjściowe wagi przypisane tym osobom są odpowiednio korygowane, wykorzystując charakterystyki osób i gospodarstw. Opierając się na longitudinalnych wagach osób należących do próby panelowej szacowane są wagi longitudinalne dla gospodarstw objętych badaniem oraz dla osób nie należących do wyjściowej panelowej próby osób (Riebschlaeger, 1995 oraz Eurostat 1995b).


Pełny opis sposobu doboru próby

Dołączona do badania dokumentacja zawiera pełny opis sposobu doboru próby

Faza terenowa realizacji badania

Daty, w jakich badanie zostało przeprowadzone

Rozpoczęcie badania--2000
Zakończenie badania--2005

Inny termin

Fala 1 : marzec 2000; Fala 2 : marzec 2003; Fala 3 : marzec 2005

Kontrola zrealizowanych wywiadów pod względem poprawności ich realizacji przez koordynatora

Wywiady były kontrolowane przez koordynatora w około 100 %

Pozostałe informacje na temat badania

Wzór cytowania danych przekazywanych do archiwum

Rada Monitoringu Społecznego, Diagnoza Społeczna 2005. Warunki i Jakość Życia Polaków, Warszawa 2005.

Dystrybucja danych

Ograniczenia dystrybucji zbioru

Wolno dostępne.

[ Powrót do strony głównej ] [ Powrót do listy dostępnych zbiorów danych ] [ Wyszukiwanie ] [ Pobieranie zbioru danych ]