ADS
Wspólne przedsięwzięcie
Instytutu Studiów Społecznych UW
i Instytutu Filozofii i Socjologii PAN

[ Powrót do strony głównej ] [ Powrót do listy dostępnych zbiorów danych ] [ Wyszukiwanie ] [ Pobieranie zbioru danych ]

Upośledzenie społeczne: przejawy, wzory i strukturalne uwarunkowania, Łódź 1998

IDP0028
Opisowy tytuł zbioru danychUpośledzenie społeczne: przejawy, wzory i strukturalne uwarunkowania, Łódź 1998
Pełna nazwa instytucji przekazującej daneZespół Porównawczych Analiz Nierówności Społecznych w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk
Osoba prowadząca badanieKrystyna Janicka
Osoba/osoby kontaktoweMaciej D. Kryszczuk
Język zbioru danychPL
Język dokumentacjiPL
FlagiLOG.P FIL.P UDC.P STD.P CDB.P FRE.P DSC.P

Cel w jakim badanie zostało przeprowadzone

Projekt obejmował wielowymiarową analizę procesu popadania w stan upośledzenia społecznego oraz czynników odpowiedzialnych za jego utrwalanie. Przyjęta przez autorów projektu perspektywa badawcza zakłada makrostrukturalne ujęcie problemu ubóstwa i marginalizacji, czyli badanie stopnia ryzyka deprywacji materialnej dla rozmaitych segmentów struktury społeczno-zawodowej. Badanie kwestionariuszowe przeprowadzone zostało na próbie mieszkańców Łodzi i miało charakter panelowy (uczestniczyli w nim respondenci, którzy w roku 1994 brali udział w badaniach nad strukturą społeczną).

Celem projektu było określenie podstawowych cech strukturalnych i rodowodu społecznego kategorii znajdujących się w sytuacji upośledzenia społecznego lub zagrożonych taką sytuacją oraz analiza strukturalnych źródeł niepowodzeń adaptacyjnych do zmian systemowych. Spowodowane różnymi względami niedostosowanie jednostek i rodzin do zmienionych w wyniku przeobrażeń ustrojowych i gospodarczych warunków pracy i bytowania powoduje utrwalanie się syndromu ubóstwa i wykluczenia społecznego.

W badaniach ubóstwo i upośledzenie społeczne konceptualizowane jest w dwojaki sposób. Pierwsza koncepcja, nawiązująca do schematu klas konsumpcyjnych i problematyki dystrybucji dóbr jako ważnego czynnika strukturalizacji społecznej, nakazuje zwrócić uwagę na mechanizmy rozdziału istotnych z różnych względów dóbr. Zgodnie z tym ujęciem, podstawowe wymiary klas konsumpcyjnych tj. bieżące dochody i skumulowany stan posiadania, umożliwiają identyfikację i empiryczne określenie kręgów ubóstwa (Zaborowski 1995). Inne podejście do badania problemów upośledzenia społecznego oferuje koncepcja obywatelstwa (zob. T. H. Marshall), akcentująca znaczenie podstawowych praw (cywilnych, politycznych, socjalnych) związanych ze statusem obywatela we współczesnych społeczeństwach dobrobytu. Przyjęcie takiej perspektywy teoretycznej nakazywałoby odniesienie problemu dystrybucji do możliwości pełnego uczestnictwa jednostek w życiu społecznym.

W tym kontekście ważnym elementem projektu było określenie i uwzględnienie w analizach różnych sfer życia społecznego, w których wystąpiło ograniczenie bądź całkowite wyeliminowanie uczestnictwa jednostek lub rodzin. Z tego względu, poza wskaźnikami bieżącej konsumpcji, do analiz włączone zostały informacje o różnych aspektach pozycji rynkowej badanych: usytuowaniu na rynku pracy i pozycji zawodowej. W badaniu uwzględnione zostały ponadto liczne, pozaekonomiczne wymiary ubóstwa – wiążące się w szczególności ze społeczną i polityczną partycypacją badanych.

Kolejnym ważnym przedmiotem badania był psychologiczny wymiar sytuacji życiowej jednostek, na który składa się sfera świadomości oraz kondycja psychiczna wyrażająca się m.in. w poczuciu wartości życia, wiary w siebie czy samoocenie położenia społecznego. Uwzględnienie cech osobowości oraz postaw wyrażających stosunek respondentów wobec własnej osoby i społeczeństwa jest szczególnie ważne w przypadku analiz zmierzających do określenia zarówno uwarunkowań, jak i konsekwencji ubóstwa i innych przejawów upośledzenia społecznego.

Ze względu na specyfikę gospodarczą i zawodową wsi i miasta oraz odrębność mechanizmów generowania biedy w obu tych zbiorowościach, badania skupiły się na problemach społeczności wielkomiejskiej, a dokładniej: mieszkańców Łodzi. O wyborze Łodzi jako przedmiotu badań przesądziły zarówno względy merytoryczne, jak i praktyczne – w szczególności możliwość przeprowadzania badań panelowych. Strukturze społecznej Łodzi poświęcono całą serię badań, których celem była analiza różnych wymiarów i korelatów zróżnicowania społeczno-zawodowego. W badaniach z 1998 roku wzięły udział osoby, które uczestniczyły w przeprowadzonym cztery lata wcześniej badaniu pt. „Przemiany Struktury Społecznej Łodzi”. Dzięki takiemu doborowi próby, w analizach mogły zostać wykorzystane dane o respondentach uzyskane w 1994 roku, które ilustrują istniejący wówczas rozmiar oraz kierunki relatywnego upośledzenia grup, będące przedmiotem badania w roku 1998. Czteroletni odstęp między porównywanymi badaniami pozwolił ponadto na studiowanie procesów tworzenia się i utrwalania enklaw niedostatku.

Schemat analizy badania uwzględnia dwie podstawowe kategorie badanych, które zostały wyróżnione ze względu na kryterium aktywności zawodowej w 1994: aktywnych zawodowo oraz będących bez stałej pracy, a jednocześnie jej poszukujących (bez względu na oficjalny status bezrobotnego) oraz pozostających poza rynkiem pracy. Te dwie grupy analizowane były na tle grupy kontrolnej: pracujących dobranych spośród tych gospodarstw domowych, w których wartość dochodu przypadająca na członka rodziny mieści się dwóch przedziale dwóch dolnych decylów.


Poruszana problematyka badawcza

Podstawowym narzędziem badania był kwestionariusz opracowany przez zespół w składzie: K. Janicka, K. M. Słomczyński, W. Zaborowski i B. Mach. Nadrzędnym celem w konstruowaniu tego kwestionariusza było zapewnienie porównywalności informacji uzyskanych w 1994 i 1998 roku.

W kwestionariuszu zawarto następujące bloki tematyczne:

1. Praca. Sytuacja respondentów na rynku pracy: stan zatrudnienia, zawód i inne charakterystyki sytuacji pracowniczej, takie jak wielkość zakładu pracy, gałąź gospodarki, rodzaj stanowiska – w okresie badań i w przeszłości.

2. Opinie i poglądy. Poglądy i opinie o strukturze społecznej i konfliktach, które są związane z różnego rodzaju podziałami i barierami społecznymi. Blok ten obejmuje również pytania o ocenę zmian, jakie miały miejsce w Polsce po 1989.

3. Historia rodziny. Międzypokoleniowa ruchliwość społeczno-zawodowa respondentów. Szczegółowe informacje o składzie oraz sytuacji ekonomicznej gospodarstwa domowego badanych, uwzględniająca zarobki z pracy i inne źródła dochodów, szeroko pojęte warunki mieszkaniowe oraz posiadanie dóbr trwałego użytku, jak również subiektywne oceny sytuacji materialnej gospodarstwa przez respondentów.

4. Znajomi. Charakterystyka znajomych respondentów, ze względu na poziom wykształcenia. Opis sieci bezpośrednich relacji społecznych respondentów (struktury otwarte czy domknięte).

5. Ocena pozycji społecznej. Subiektywna ocena pozycji społecznej respondentów.

6. Dane osobowe. Wykształcenie i obywatelska partycypacja respondentów (przynależność do stowarzyszeń, udział w wyborach).

7. Osobiste przekonania i odczucia. Orientacje światopoglądowe i postawy respondentów: m.in.: rygoryzm prawny i moralny, autorytaryzm, potrzeba stabilności, zaufanie społeczne, orientacje na przyszłość, ocena własnego samopoczucia.

8. Zmiany na lepsze i gorsze. Pytania otwarte dotyczące zmian odczuwanych jako korzystne bądź niekorzystne dla respondentów.


Jednostka badania

Badanie przeprowadzono na 441-osobowej próbie mieszkańców Łodzi. Wszyscy respondenci dobrani zostali spośród próby badanej w ramach projektu „Przemiany struktury społecznej Łodzi”, zrealizowanego w 1994.

Technika zbierania danych: indywidualny wywiad kwestionariuszowy przeprowadzany w miejscu zamieszkania respondenta. Wobec wszystkich respondentów zastosowano ten sam kwestionariusz.

Realizacja badań terenowych miała miejsce od grudnia 1998 do lutego 1999. Badania terenowe przeprowadzone zostały przez Zakład Badań Naukowych PTS, przy współudziale dr Pawła Daniłowicza z IS UŁ. W przeprowadzaniu rozmów kwestionariuszowych uczestniczyło 32 ankieterów. W celu sprawdzenia, czy w skład próby panelowej weszły te same osoby, które były badane w roku 1994, przeprowadzono drobiazgową kontrolę zgodności podstawowych charakterystyk demograficznych i społecznych badanych respondentów. Zadanie to spoczywało na kierowniku projektu.


Dobór próby

Typ zastosowanej w badaniu próby

Podstawą doboru próby do opisywanych badań była próba badana w ramach projektu „Przemiany struktury społecznej Łodzi”, zrealizowanego w 1994. W skład tej ostatniej próby weszło 1000 losowo dobranych mężczyzn i 500 kobiet. Wszyscy respondenci byli stałymi mieszkańcami Łodzi i mieścili się w przedziale wiekowym 21-65 lat (czyli osoby urodzone w latach 1929-1973). Respondenci dobrani zostali metodą losowo-warstwową, w sposób uwzględniający rzeczywiste proporcje kobiet i mężczyzn zamieszkałych w pięciu dzielnicach Łodzi (Bałuty, Górna, Polesie, Śródmieście, Widzew) .

W skład próby panelowej, badanej w 1998, weszły dwie podpróby:

1. Losowa próba mężczyzn, głów rodzin (300 respondentów)

2. Celowa próba mężczyzn oraz kobiet, dobranych według kryteriów wskazujących na względnie najmniej korzystną sytuację materialną w 1994 roku.

Ad. 1. Spośród 1000 mężczyzn badanych w 1994 wylosowano 300 respondentów do badań panelowych (metodą prostego doboru losowego). W badanej próbie ostatecznie znalazło się 157 mężczyzn z próby podstawowej i 143 z próby rezerwowej.

Ad. 2. Z próby badanej w roku 1994 wyłączono mężczyzn, którzy w wyniku losowania weszli w skład próby zasadniczej bądź rezerwowej. Spośród uzyskanej w tej sposób grupy wybrano respondentów, którzy spełniali następujące kryteria:

a) Kryterium obiektywne: miesięczny dochód przypadający na osobę w gospodarstwie domowym badanych nie przekraczał sumy 2000 zł.

b) Subiektywnie określony poziom deprywacji potrzeb materialnych, mierzony za pomocą deklaracji, że w ciągu roku 1994 w gospodarstwach domowych badanych zdarzały się zarówno sytuacje, w których brakowało pieniądzy na żywność, jak i takie, w których nie starczało środków na opłaty mieszkaniowe.

Wszyscy respondenci spełniający jednocześnie oba powyższe kryteria (72 mężczyzn i 69 kobiet), weszli w skład dobranej celowo grupy.


Obszar geograficzny, na którym zrealizowano badanie

Łodź, Polska
Dolna granica wieku osób badanych21
Górna granica wieku osób badanych65

Metoda zbierania danych

wywiad typu "face-to-face"

Liczebność próby założonej i zrealizowanej

liczebność próby założonej441
liczebność próby zrealizowanej441

Zastępowanie respondentów

niedozwolone

Waga poststratyfikacyjna

zbiór nie zawiera wagi poststratyfikacyjnej

Pełny opis sposobu doboru próby

Dołączona do badania dokumentacja zawiera pełny opis sposobu doboru próby

Faza terenowa realizacji badania

Daty, w jakich badanie zostało przeprowadzone

Rozpoczęcie badania1-12-1998
Zakończenie badania1-3-1999

Obligacje ankietera przy ponownych próbach kontaktu z wylosowanym respondentem / gospodarstwem domowym

Ponawianie kontaktu w różnych dniach tygodnia

Minimalna liczba prób kontaktu

3

Kontrola zrealizowanych wywiadów pod względem poprawności ich realizacji przez koordynatora

Wywiady były kontrolowane przez koordynatora w około 20 %

Pozostałe informacje na temat badania

Wzór cytowania danych przekazywanych do archiwum

W pracach korzystających ze zbioru danych:

K. Janicka (1998, 2006). Upośledzenie społeczne: przejawy, wzory i strukturalne uwarunkowania, Łódź 1998: komputerowy zbiór danych, Zespół Porównawczych Analiz Nierówności Społecznych, IFiS PAN.

W pracach korzystających z niniejszego opracowania:

K. Janicka (1998, 2006). Dokumentacja badania „Upośledzenie społeczne: przejawy, wzory i strukturalne uwarunkowania 1998”, Zespół Porównawczych Analiz Nierówności Społecznych, IFiS PAN.


Ogólnodostępne publikacje odwołujące się do danych przekazywanych do archiwum

Krystyna Janicka (red.) „Raport końcowy z realizacji projektu badawczego Nr 1 H02E 01414”, Maszynopis w IFiS PAN, Warszawa 2001

Krystyna Janicka „Permanent Deprivation of the Urban Population: Patterns and Factors”, październik 2000 (maszynopis referatu w IfiS PAN).


Dystrybucja danych

Ograniczenia dystrybucji zbioru

Brak ograniczeń

[ Powrót do strony głównej ] [ Powrót do listy dostępnych zbiorów danych ] [ Wyszukiwanie ] [ Pobieranie zbioru danych ]