Czym się różni pianino od fortepianu?

Planujesz zakup instrumentu klawiszowego i zastanawiasz się, czym różni się pianino od fortepianu? W tym tekście znajdziesz konkretne różnice, podobieństwa i podpowiedzi, co lepiej sprawdzi się u Ciebie. Przeczytaj, zanim wydasz pierwsze (albo kolejne) kilka tysięcy złotych na instrument.

Czym się różni pianino od fortepianu pod względem budowy?

Na pierwszy rzut oka widać jedno – fortepian leży, a pianino stoi. Nie jest to jedynie kwestia estetyki. To, że w fortepianie struny ułożone są poziomo, a w pianinie pionowo, wpływa na rozmiar, wagę, sposób ustawienia w pokoju i oczywiście na brzmienie. Fortepian ma rozłożyste pudło, długie struny, trzy nogi i zwykle stoi w centrum pomieszczenia. Pianino jest smukłe, wyższe niż szersze, przystawiasz je do ściany i dzięki temu sprawdza się nawet w niewielkim mieszkaniu.

W fortepianie struny rozpięte są na stalowej ramie w poziomie, co wymaga dużego pudła rezonansowego. To ono odpowiada za doniosły, pełny dźwięk kojarzony z salą koncertową. W pianinie struny biegną pionowo, tuż za płytą tylną instrumentu. Dzięki temu cała konstrukcja może być wyraźnie mniejsza, a wciąż zachowuje pełną klawiaturę i solidne brzmienie, które w średnim pokoju bywa wręcz wygodniejsze w codziennym użytkowaniu.

Rozmiary i waga

Jeśli zastanawiasz się, czy instrument w ogóle zmieści się w Twoim mieszkaniu, warto znać przybliżone wymiary. Większość pianin ma wysokość od 110 do 135 cm, szerokość podobną do fortepianu (bo determinuje ją klawiatura), ale jest znacznie płytsza. To sprawia, że pianino łatwo wkomponować w salon, pokój dziecka czy nawet kawalerkę. Fortepian wymaga znacznie większej powierzchni, a do tego potrzebuje wolnej przestrzeni wokół, aby pudło rezonansowe mogło pracować swobodnie.

Fortepiany dzieli się na kilka długości: gabinetowe mają około 140–160 cm, salonowe 160–210 cm, półkoncertowe 210–240 cm, a koncertowe przekraczają 240 cm. Waga takich instrumentów waha się zwykle od 200 do nawet 500 kg. Pianina są lżejsze, ale nadal mówimy o setkach kilogramów, więc transport zawsze wymaga fachowej ekipy. Rekordy robią wrażenie – najdłuższy fortepian Fazioli ma 308 cm, a koncertujący „Stolëmòwi Klawér” w Szymbarku waży aż 1820 kg i ma 156 klawiszy.

Struktura mechanizmu

W obu instrumentach dźwięk powstaje w podobny sposób: naciskasz klawisz, młoteczek uderza w struny, te zaczynają drgać, a pudło rezonansowe wzmacnia brzmienie. Różnicę robi kierunek pracy całego mechanizmu. W fortepianie młoteczki poruszają się w poziomie i po uderzeniu w struny wracają dzięki grawitacji. Pozwala to na szybką repetycję dźwięków i bardzo precyzyjną kontrolę dynamiki – to ważne w wirtuozowskich utworach, szybkich pasażach i długich programach koncertowych.

W pianinie mechanizm pracuje w pionie, bez wsparcia grawitacji. Dobre współczesne pianina mają mechanizmy dopracowane tak, aby różnica nie była dla ucznia zauważalna, ale wciąż da się odczuć, że dźwięk rodzi się odrobinę „ciężej”. Szczególnie w starych, zużytych instrumentach, gdzie filce młoteczków są stwardniałe, a części mają duże luzy, gra bywa mniej komfortowa niż na zadbanym fortepianie.

Jak różni się brzmienie pianina i fortepianu?

Dla wielu osób najważniejsze pytanie brzmi: czy pianino może brzmieć tak pięknie jak fortepian? Fortepian ma wyraźną przewagę w sali koncertowej. Długie struny, duże pudło rezonansowe i możliwość podniesienia klapy sprawiają, że dźwięk jest głośniejszy, pełniejszy i bogatszy w alikwoty. Na fortepianie łatwiej wyczarować ogromną rozpiętość dynamiczną – od ledwie słyszalnych pianissimo do potężnych akordów wypełniających całą filharmonię.

Pianino jest cichsze i brzmi bardziej skupione. W mniejszych pomieszczeniach to atut, bo dźwięk nie „zalewa” przestrzeni i łatwiej kontrolować głośność. Dobre pianino potrafi być zaskakująco ekspresyjne – instrumenty marek takich jak Steinway & Sons, C. Bechstein czy Blüthner w wersji pianinowej znajdują się dziś nie tylko w domach, ale również w małych salach koncertowych i studiach nagraniowych, szczególnie w muzyce neoklasycznej.

Rola pudła rezonansowego i strun

W obu instrumentach za jakość dźwięku odpowiada m.in. długość i grubość strun oraz wielkość płyty rezonansowej. Fortepian koncertowy ma nawet 243 struny o bardzo zróżnicowanej długości – od ok. 5 cm w najwyższym rejestrze do około 2 metrów w basie. Taka konstrukcja daje ogromną swobodę w modelowaniu barwy dźwięku, co chętnie wykorzystują kompozytorzy i pianiści grający repertuar Chopina, Liszta czy Rachmaninowa.

W pianinie przestrzeń na struny jest mniejsza, a ich przebieg krótszy. Dźwięk nie będzie więc aż tak potężny, ale za to bywa bardziej bezpośredni i „bliski”. To właśnie ten charakter sprawił, że pianino zrobiło karierę w XIX-wiecznych mieszczańskich salonach, a dziś często słyszysz je w muzyce filmowej, popowej czy we wspomnianej neoclassical music, którą tworzą artyści tacy jak Joep Beving.

Jak działają pedały w pianinie i fortepianie?

Patrząc na dół instrumentu, zobaczysz dwa lub trzy pedały. W obu przypadkach służą do zmiany charakteru dźwięku, ale ich działanie nie zawsze jest takie samo. Najważniejszy jest prawy pedał – w fortepianie i pianinie pełni zbliżoną funkcję i często nazywany jest pedałem forte lub sustain. Po jego wciśnięciu wszystkie tłumiki odrywają się od strun, dzięki czemu dźwięk trwa nawet po puszczeniu klawisza, a akordy łączą się w płynną frazę.

Lewa strona wygląda już inaczej. W fortepianie lewy pedał to tzw. una corda. Wciśnięty powoduje lekkie przesunięcie całej klawiatury i mechanizmu w bok, przez co młoteczek uderza w mniejszą liczbę strun. Brzmienie staje się delikatniejsze, bardziej intymne. W pianinie lewy pedał skraca dystans między młotkami a strunami, co daje efekt wyciszenia, ale bez typowego „przestawienia” młoteczka.

Środkowy pedał – co robi naprawdę?

Środkowy pedał budzi najwięcej pytań. W fortepianach lepszych marek często jest to pedał sostenuto. Utrzymuje on podniesione tłumiki tylko dla dźwięków, które były wciśnięte w momencie naciśnięcia pedału. Pozostałe klawisze działają normalnie. Można wtedy łączyć długie, podtrzymane basy z suchymi akordami w prawej ręce.

W pianinach środkowy pedał ma zazwyczaj inną funkcję. Po jego wciśnięciu między młotkami a strunami zsuwa się pasek filcu, który maksymalnie wycisza brzmienie. To tzw. moderator, niegdyś spotykany w formie bocznej gałki. Dzięki temu da się ćwiczyć wieczorami, nie przeszkadzając domownikom ani sąsiadom, co dla wielu osób jest warunkiem w ogóle rozpoczęcia regularnej nauki gry.

Co lepiej wybrać do nauki – pianino czy fortepian?

Wiesz już, że oba instrumenty działają podobnie i mają niemal identyczną klawiaturę – standardowe 88 klawiszy w układzie 52 białe i 36 czarnych. Technika gry, sposób czytania nut i repertuar są wspólne. To znaczy, że jeśli nauczysz się grać na pianinie, bez problemu odnajdziesz się potem przy fortepianie, i odwrotnie.

Dla początkujących ważniejsze od samego typu instrumentu są trzy sprawy: stan techniczny, dostępna przestrzeń oraz budżet. Nowe lub dobrze odrestaurowane pianino będzie o wiele lepszym wyborem niż stary, wyeksploatowany fortepian z zardzewiałymi strunami i zniszczonym filcem na młoteczkach. Taki „okazyjny” fortepian może zniechęcić do gry, bo klawisze będą chodziły nierówno, a dźwięk stanie się matowy i bez życia.

Kiedy pianino ma więcej sensu?

Jeśli mieszkasz w bloku albo masz ograniczony budżet, pianino zazwyczaj wygrywa. Zajmuje znacznie mniej miejsca, łatwiej je ustawić, a koszt zakupu i transportu jest sporo niższy. Do nauki dla dziecka czy dorosłego amatora wystarczy dobre pianino akustyczne lub jego wersja cyfrowa z klawiaturą ważoną i trzema pedałami. Taki instrument pozwala kształcić technikę, poczucie dynamiki i wrażliwość na barwę dźwięku.

Pianino ma jeszcze jedną zaletę – łatwiej ćwiczyć po cichu. Środkowy pedał z moderatorem, a w cyfrowych modelach możliwość podłączenia słuchawek, sprawiają, że granie wieczorem nie staje się źródłem konfliktów z sąsiadami. Wielu zawodowych pianistów ma w domu właśnie pianino, a z fortepianu korzysta w szkołach muzycznych lub salach prób.

Kiedy warto myśleć o fortepianie?

Fortepian to instrument docelowy dla profesjonalnych pianistów, studentów akademii muzycznych i muzyków koncertujących. Jego mechanika daje większą precyzję i komfort w bardzo zaawansowanym repertuarze, a brzmienie w dużej sali nie ma realnej konkurencji. Jeśli marzysz o własnym fortepianie, masz odpowiednie miejsce i środki, ale nie chcesz wydawać fortuny, możesz zainteresować się tańszymi liniami znanych marek.

Producenci reagują na potrzeby utalentowanych, ale mniej zamożnych muzyków. Przykładem jest Steinway & Sons, który stworzył linie Essex i Boston przeznaczone dla początkujących i średnio zaawansowanych pianistów. Podobnie postąpił C. Bechstein, wprowadzając serię W. Hoffmann, czy firma Seiler. To fortepiany o dobrym poziomie wykonania, z obniżonym kosztem produkcji, często w fabrykach zlokalizowanych poza Niemcami czy USA.

Jaką rolę odgrywa historia i język w rozróżnieniu pianina i fortepianu?

Fortepian i pianino mają wspólnych przodków – klawesyn i klawikord. Problemem dawnych instrumentów była stała głośność dźwięku. Nie dało się naprawdę grać raz głośno, raz cicho. Około 1700 roku włoski lutnik Bartolomeo Cristofori skonstruował instrument, który nazwał pianoforte. Umożliwiał on już grę zarówno piano, jak i forte, czyli cicho i głośno, w zależności od siły uderzenia w klawisz.

Z biegiem lat konstrukcja była rozwijana, aż fortepian stał się podstawowym instrumentem koncertowym XIX wieku. Później pojawiło się zapotrzebowanie na mniejszą, tańszą wersję do domów, co otworzyło drogę do powstania pianina. Umieszczenie strun pionowo pozwoliło znacząco ograniczyć zajmowaną przestrzeń, bez rezygnacji z pełnej klawiatury. Masowa produkcja przez marki takie jak Steinway & Sons, Blüthner czy Bechstein sprawiła, że pianina trafiły do szkół i domów na całym świecie.

„Piano”, „grand piano” i inne językowe pułapki

W języku angielskim słowo piano może oznaczać zarówno pianino, jak i fortepian. Dopiero określenia grand piano i upright piano precyzują typ instrumentu. W potocznej mowie często się ich nie używa, co bywa mylące. W polszczyźnie rozróżnienie jest wyraźniejsze: mamy osobne nazwy „pianino” i „fortepian”. To pomaga przy zakupie i w ogłoszeniach, choć w praktyce zdarzają się błędne opisy, gdy sprzedający nazywa pianino „małym fortepianem”.

Jest za to jedna rzecz, która łączy oba instrumenty na poziomie języka – osoba grająca. Bez względu na to, czy siedzisz przy pianinie, czy przy fortepianie, pozostajesz pianistą albo pianistką. Dla wykonawcy liczy się klawiatura, a nie kształt pudła rezonansowego.

Najważniejszy dla ucznia nie jest typ instrumentu, ale jego stan techniczny, stabilny strój i komfort gry na klawiaturze o pełnych 88 klawiszach.

Na co zwrócić uwagę przy wyborze konkretnego instrumentu?

Gdy już zdecydujesz, czy bardziej pasuje Ci pianino, czy fortepian, pozostaje wybór konkretnego egzemplarza. Na rynku znajdziesz instrumenty nowe, powystawowe, używane, poważnie wyeksploatowane, a także w pełni odrestaurowane. Różnice w cenie bywają ogromne, ale nie zawsze najtańsza oferta będzie rozsądna, nawet jeśli na zdjęciu wygląda efektownie.

Przy oglądaniu instrumentu warto ocenić kilka elementów, bo wpływają bezpośrednio na komfort gry i późniejsze koszty serwisu:

• stan strun i ramy (korozja, pęknięcia, ślady napraw),
• stan filców na młoteczkach i tłumikach,
• równość pracy klawiszy i reakcję mechanizmu,
• stabilność stroju po naciśnięciu akordów w różnych rejestrach,
• historię instrumentu – intensywność użytkowania, poprzednie naprawy, warunki przechowywania.

Bardzo dobrym pomysłem jest zabranie na oględziny niezależnego stroiciela lub nauczyciela. Specjalista szybko wychwyci problemy, których laik nie zauważy, a które mogą oznaczać kosztowny remont.

Jeśli wybierasz instrument cyfrowy, lista parametrów wygląda inaczej, ale również warto ją uporządkować:

1. typ klawiatury (ważona, młoteczkowa, liczba poziomów dynamiki),
2. liczba i jakość próbek brzmień fortepianowych i pianinowych,
3. reakcja pedału sustain i możliwość podłączenia pełnego zestawu trzech pedałów,
4. jakość wbudowanych głośników oraz wyjść słuchawkowych,
5. dostępność regulacji czułości klawiatury i funkcji edukacyjnych.

Dobrze dobrany instrument – czy to akustyczny, czy cyfrowy – sprawi, że ćwiczenie będzie przyjemnością, a nie walką z oporną klawiaturą. Wtedy łatwiej wytrwać przy ćwiczeniach i rozwinąć technikę, niezależnie od tego, czy grasz na pianinie, czy na fortepianie.